شهری از نابینایان و اسبی که سیر نمی شود حکایتی از چیستان های شاهنامه به گزارش کادو دونی، فرستاده قیصر روم، پرسش ها را یکی یکی مطرح می کند: درون و بیرون چیست؟، زیر و زبر کدام است؟، بی کرانه چیست؟ ؛ هفت پرسشی که خرد دانشمندان ایرانی را به آزمون می کشد. خبرگزاری مهر، گروه فرهنگ و ادب، مائده سادات مرویان حسینی: چیستان، در ادبیات ایران پیش از اسلام رواج داشته و در دوره های بعد نیز به ادبیات فارسی راه پیدا کرده بطوریکه از اولین شاعران فارسی زبان، مانند رودکی آثاری در قالب چیستان به جا مانده. این قالب ادبی در دوره های بعد هم مورد توجه شاعران قرار گرفت؛ به شکلی که در دوره صفوی شاعرانی بودند که بخش عمده فعالیت ادبی خویش را به چیستان سرایی اختصاص می دادند. یکی از معروف ترین کاربردهای چیستان در ادبیات فارسی، آزمون هایی است که برای سنجش شایستگی، دانش و خرد افراد برگزار می گردد. به عنوان مثال، در داستان بانوی حصاری در هفت پیکر نظامی، شاهزاده خانم آزمون هایی برای خواستگاران خود تعیین می کند تا میزان هوش و شایستگی آنها را ارزیابی کند.در شاهنامه نیز نمونه های زیادی از چیستان ها وجود دارد؛ از معمای سرو شاه یمن که برای تشخیص بزرگ تر بودن یکی از دخترانش مطرح می شود، تا پرسش های موبدان از زال برای تأیید شایستگی او پیش از ازدواج با رودابه یا آزمون قیصر روم برای دامادهایش. گروه دیگری از چیستان ها در روابط سیاسی بین پادشاهان کاربرد داشته است. گاهی پادشاهان بوسیله نمایندگان خود معماهایی برای یکدیگر می فرستادند و اگر طرف مقابل نمی توانست پاسخ درستی به آنها بدهد، ممکن بود ناچار به پذیرش برتری او و پرداخت باج شود.این چیستان ها علاوه بر سرگرمی بودن، نقشی در گسترش دانش و اهمیت دادن به خرد در جوامع باستان داشت. پادشاهان برای اداره کشور و رقابت با حکومت های همسایه، به دانایانی نیاز داشتند که بتوانند در میدان دانش و اندیشه به برتری دست یابند. این منطق، یعنی پیروزی «دانش بجای جنگ» و آزمون خرد بجای آزمون زور، بارها در شاهنامه تکرار می شود. البته در این اثر با انواع دیگری از چیستان نیز رو به رو هستیم که گاهی به شناخت طبیعت، گذر زمان و خاصیت های انسان مربوط می شوند.آزمونی برای رسیدن به عشق رودابهزال، پسر سام، از همان ابتدای زندگی اش سرنوشتی متفاوت دارد. او به سبب سپیدبودن موهایش، از جانب پدر و خانواده طرد می شود و در کوهستان رها می ماند. اما سیمرغ، آن مرغ افسانه ای، او را مثل فرزند خود بزرگ می کند. سال ها بعد، سام از زنده بودن پسرش آگاه می شود و زال سر انجام به زابل و نزد خانواده و قوم خود برمی گردد.پس از برگشت زال، سام او را نزد منوچهر، پادشاه ایران می برد. منوچهر از دیدن او خشنود می شود و زال کم کم جایگاه شایسته خویش را به دست می آورد. بالاخره، سام او را به جانشینی خود در زابل انتخاب می کند. در حقیقت، سام و بعد از او پسرش زال و سپس رستم، علاوه بر آنکه از پهلوانان دربار پادشاهی ایران بودند، اداره امور منطقه زابل را هم بر عهده داشتند. به این ترتیب، زال جانشین پدر خود می شود.در همسایگی ایران، سرزمینی وجود داشت به نام کابل که مهراب، از بازماندگان خاندان ضحاک، بر آن فرمانروایی می کرد. در روزگار پادشاهی منوچهر، مهراب پادشاه کابل است و دختری به نام رودابه دارد. زال که در دانش و خرد به جایگاهی بلند رسیده و با دانشمندان رفت وآمد دارد، روزی همراه سپاهی از یاران خود به کابل می رود. مهراب به دیدار او می آید و از او دعوت می کند که به کاخش برود. در همین دیدارهاست که زال با رودابه، دختر مهراب کابلی، آشنا می شود و به او دل می بندد. اما این عشق با مانعی رو به رو می شود؛ مهراب از نسل ضحاک است، همان پادشاه ستمگری که در روزگار باستان بر ایران فرمانروایی می کرد و سر انجام به دست فریدون شکست خورد.سام و منوچهرشاه از این پیوند نگران هستند چونکه ازدواج زال، پهلوان ایرانی، با دختر مهراب ممکنست از نظر سیاسی و خانوادگی مسئله ساز شود. با این وجود، زال حاضر نیست از عشق خود دست بکشد. منوچهرشاه تصمیم می گیرد پیش از موافقت با این ازدواج، زال را بیازماید. ابتدا ستاره شناسان در رابطه با آینده فرزند زال و رودابه پیشگویی می کنند و سپس شاه، مجلس آزمون دانش و خرد او را تشکیل می دهد. در این مجلس، زال در کنار موبدان و خردمندان می نشیند و شش پرسش دشوار از او می پرسند؛ پرسش هایی که پاسخ دادن به آنها به دانش، هوش و قدرت استدلال نیاز دارد.بخواند آن زمان زال را شهریارکزو خواست کردن سخن خواستاربدان تا بپرسند ازو چند چیزسخن های پوشیده در پرده نیزبپرسید مر زال را موبدیازآن پیش بین تیزهش بخردیموبدان، سوال های خویش را شروع می کنند. اولین چیستان در رابطه با دوازده سرو بلند است که هرکدام سی شاخه دارند. آنها از زال می خواهند بگوید این درختان و شاخه هایشان به چه چیزی اشاره می کنند.که از ده و دو تا سرو سهیکه رُسته ست شاداب با فرهیاز آن هریکی برزده شاخ سینگردد کم و بیش بر پارسیموبدان می پرسند آن دوازده سرو بلند که هرکدام سی شاخه دارند، چه هستند؟ زال در پاسخ توضیح می دهد که این دوازده درخت، دوازده ماه سال هستند و سی شاخه هر درخت نیز به روزهای ماه اشاره دارد. به این ترتیب، تصویر درختان و شاخه هایشان در حقیقت تمثیلی از نظم زمان و گردش سال است.نخست از ده و دو درخت بلندکه هر یک همی شاخ سی برکشندبه سالی ده و دو بود ماه نوچو شاه نوآیین ابر گاه نودر ادامه، یکی دیگر از موبدان چیستانی دیگر مطرح می کند. او از دو اسب سیاه و سفید می پرسد که پیوسته درحال دویدن هستند، اما هیچ وقت به یکدیگر نمی رسند. این دو اسب چه هستند؟دو اسپ دونده سپید و سیاهکه مر یکدگر را نیابند راهزال پاسخ می دهد که این دو اسب سیاه و سفید، شب و روز هستند؛ دو پدیده ای که در پی یکدیگر می روند و هیچ وقت از حرکت نمی ایستند. وی در ادامه به مفهوم عمیق تری از این تصویر اشاره می کند: گذر شب و روز تنها نشانه حرکت زمان نیست، بلکه یادآور گذر عمر انسان نیز هست. هر شب و روزی که می گذرد، انسان یک قدم به انتها زندگی خود نزدیک تر می شود.کنون آنکه گفتی ز کار دو اسپفروزان به کردار آذرگشسپسپید و سیاهست هر دو زمانپس یکدگر تیز هر دو دوانشب و روز باشد که می بگذرددم چرخ بر ما همی بشمردچیستانی که یکی دیگر از موبدان مطرح می کند، تصویری از مرغزاری سرسبز و پر از گیاه و جویبار است. مردی نیرومند با داسی خیلی تیز وارد این مرغزار می شود و تمام گیاهان را، چه خشک و چه تر، می بُرد. او از کار خود دست نمی کشد و هیچ چیز نمی تواند مانعش شود.چهارم چنین گفت کان مرغزارکه بینی پر از سبزه و جویباریکی مرد با تیز داسی بزرگسوی مرغزار اندر آید سترگهمی بدرود آن گیا خشک و ترنه بردارد او هیچ ازآن کار سرزال موفق می شود پاسخ این چیستان را هم پیدا کند. او، می گوید آن مردی که داس تیز در دست دارد، نماد زمان و مرگ است و مرغزار نیز جهان انسان ها را نشان داده است. گیاهان این مرغزار همان انسان هایی هستند که دیر یا زود در مقابل مرگ قرار می گیرند. در این تصویر، خشک و تر بودن گیاهان اهمیتی ندارد؛ همان گونه که مرگ میان پیر و جوان تفاوتی نمی گذارد. حتی اگر کسی التماس و خواهش کند، دروگر زمان به سخن او گوش نمی دهد. هم جوان و هم پیر، هم نوه و هم پدربزرگ، سر انجام در مقابل مرگ قرار می گیرند و هیچ کس نمی تواند از آن بگریزد.بیابان و آن مرد با تیز داسکجا خشک و تر زو دل اندر هراستر و خشک یکسان همی بدرودوگر لابه سازی سخن نشنوددروگر زمانست و ما چون گیاهمانش نبیره همانش نیابه پیر و جوان یک به یک ننگردشکاری که پیش آیدش بشکرداین چیستان، از عمیق ترین تصویرهای فردوسی در رابطه با مرگ است. دروگر زمان، همان نیرویی است که هیچ کس نمی تواند از آن بگریزد؛ داس او نماد گذر زمان است و گیاهان، انسان هایی هستند که در مقابل این نیروی گریزناپذیر قرار دارند. فردوسی با استفاده از تصویری ساده از یک دروگر در بین مرغزار، حقیقتی بزرگ را بیان می کند: مرگ میان جوان و پیر، نیرومند و ناتوان تفاوتی نمی گذارد.پیروزی خردمندان ایرانی بر دانشمندان رومیکی از مفاهیم قابل توجه در شاهنامه، برتری دانش و خرد بر جنگ و زور بازوست. در این نگاه، پیروزی همیشه در میدان نبرد به دست نمی آید؛ گاهی خرد، دانش و توانایی گفتگو می توانند کاری انجام دهند که سپاه و شمشیر از انجام آن ناتوانن هستند. شاهنامه سرشار از روایتهای جنگ و پهلوانی است، اما در کنار آنها روایت هایی وجود دارد که نشان داده است اندیشه و تدبیر می توانند از شروع جنگ، سرنوشت یک منازعه را تغییر دهند.نمونه ای از این مفهوم را در داستان بهرام گور و فرستاده قیصر روم می توان دید. در روزگاری که بهرام گور درگیر جنگ با خاقان چین است، فرستاده قیصر روم در ایران حضور دارد؛ اما بهرام به سبب مشغله جنگ فرصت نکرده است با او دیدار کند. سر انجام تصمیم می گیرد او را به دربار فرا بخواند تا پیام قیصر را بشنود.فرستاده خویش را چنین معرفی می کند: اگر چه فرستاده قیصرمهمان چاکر شاه را چاکرمدرودی رسانم ز قیصر به شاهکه جاوید باد این سر و تاج و گاهو دیگر که فرمود تا هفت چیزبپرسم ز دانندگان تو نیزفرستاده قیصر به بهرام می گوید که قیصر مأموریت داده است هفت پرسش را از دانشمندان دربار ایران مطرح کند. این پرسش ها در حقیقت آزمونی برای سنجش دانش و خرد دانایان دربار هستند. فردوسی آنها را چنین روایت می کند: سخن گوی بگشاد راز از نهفتسخن های قیصر به موبد بگفتبه موبد چنین گفت کای رهنمونچه چیز آنک خوانی همی اندروندگر آنک بیرونش خوانی همیجزین نیز نامش ندانی همیزبر چیست ای مهتر و زیر چیستهمان بیکرانه چه و خوار کیستچه چیز آنک نامش فراوان بودمر او را به هر جای فرمان بودفرستاده قیصر پرسش ها را یکی یکی مطرح می کند: «درون و بیرون چیست؟»، «زیر و زبر کدام است؟»، «بی کرانه چیست؟»، «خوار کیست؟» و «آن چیست که اسامی فراوان دارد و فرمانش در همه جا جاری است؟»، این پرسش ها در ظاهر کوتاه و ساده هستند، اما پاسخ دادن به آنها به تفکر و شناخت جهان نیاز دارد. در ادامه، موبد دربار ایران، پاسخ این چیستان ها را می دهد: برون آسمان و درونش هواستزبر فر یزدان فرمانرواستهمان بیکران در جهان ایزدستاگر تاب گیری به دانش بدستزبر چون بهشتست و دوزخ به زیربد آنرا که باشد به یزدان دلیرموبد در پاسخ توضیح می دهد که بیرون، آسمان و درون، هواست. در ادامه، بهشت و دوزخ را به عنوان بالا و پایین معرفی می کند و بی کرانگی را به خداوند نسبت می دهد. پاسخ های وی نشان دهنده نگاه دینی و فلسفی آن روزگار به جهان است. در پایان، فرستاده قیصر از پاسخ های موبد شگفت زده می شود و زمین را می بوسد و به شاه برای داشتن چنین وزیر خردمندی تبریک می گوید. این روایت نمونه ای از همان مفهوم «دانش بجای جنگ» است؛ جایی که برتری یک سرزمین نه با قدرت نظامی، بلکه با دانش و خردمندی دانایان آن سنجیده می شود.مهران و پاسخ به معمای خواب های پادشاه هندیکی دیگر از چیستان های شاهنامه، داستان کید هندی و مهران است. در این روایت با پادشاهی در هند رو به رو می شویم که کید نام دارد. کید پادشاهی است که به دانش و خرد علاقه دارد و برعکس خیلی از پادشاهان، تنها به جنگ و کشورگشایی فکر نمی کند؛ بلکه برای دانشمندان و خردمندان ارزش زیادی قائل است.کید در ده شب پی در پی خواب هایی عجیب می بیند. از آنجایی که خودش پادشاهی اهل دانش است، تمام دانشمندان هند را فرا می خواند و خواب هایش را برای آنها تعریف می کند تا راز آنها را آشکار کنند. اما هیچ کدام از دانشمندان نمی توانند خواب های وی را تعبیر کنند. در این بین، یکی از دانشمندان نام مردی به نام مهران را مطرح می کند. مهران، مردی است که از مردم فاصله گرفته و زندگی در طبیعت را برگزیده است. او با حیوانات مأنوس است، از گیاهان کوهی تغذیه می کند و به سبب دانایی و شناخت عمیقش شهرت دارد.کید که از ناتوانی دانشمندان در تعبیر خواب هایش شگفت زده شده است، تصمیم می گیرد شخصاً نزد مهران برود و خواب های خویش را برای او بازگو کند. یکی از خواب هایی که کید برای مهران تعریف می کند، تصویر شهری است که تمام مردم آن نابینا هستند؛ اما هیچ کس از نابینایی دیگری ناراحت یا متعجب نمی گردد. مردم بازهم خریدوفروش می کنند، به کارهای روزمره خود مشغول هستند و زندگی عادی دارند؛ گویی نابینایی در آن شهر امری طبیعی است.به پنجم چنان دید جانم به خوابکه شهری بدی هم به نزدیک آبهمه مردمش کور بودی به چشمیکی را ز کوری ندیدم به خشمز داد و دهش وز خرید و فروختتو گفتی همی شارستان برفروختمهران در تعبیر این خواب می گوید که این شهر نماد جامعه ای است که قدرت تشخیص و شناخت حقیقت را از دست داده است. مردم نابینا هستند، اما چون همه مانند یکدیگرند، نابینایی خویش را احساس نمی کنند و متوجه وضعیت خود نیستند. مهران، پیشبینی می کند زمانی فرا برسد که در آن نادانی باارزش شود، دانایان، تحقیر شوند و حتی افراد نادان مورد ستایش واقع شوند. در چنین جامعه ای، دانشمندان جایگاه خویش را از دست می دهند و خرد و دانایی دیگر ارزشی نخواهند داشت.زمانی بیاید کزان سان شودکه دانا پرستار نادان شودبدیشان بود دانشومند خواردرخت خردشان نیاید به بارستاینده مرد نادان شونداین تعبیر، در حقیقت نقدی اجتماعی است. مهران تنها به توصیف یک خواب نمی پردازد، بلکه از جامعه ای سخن می گوید که قدرت تشخیص درست و ناصحیح و دانایی و نادانی را از دست داده است.یکی دیگر از خواب هایی که کید می بیند، در رابطه با اسبی عجیب با دو سر و دو دهان است. او اسبی را در خواب می بیند که دو سر و دو دهان دارد و با وجود داشتن دو دهان، بازهم درحال خوردن است و به نظر نمی رسد هیچ وقت سیر شود.چو نیمی ز هفتم شب اندر گذشتجهنده یکی باره دیدم به دشتدو پا و دو دست و دو سر داشتیبه دندان گیا نیز بگذاشتیچران داشتی از دو رویه دهننبد بر تنش جای بیرون شدنمهران این اسب را نماد انسان های زیاده خواه و حریصی می داند که هرچه به دست می آورند، باز هم احساس کمبود می کنند. چنین افرادی تنها به فکر منافع خود هستند و نه به نیازمندان توجهی دارند و نه برای دانشمندان و اهل معرفت ارزشی قائل اند. دو سر و دو دهان اسب، تصویری از حرص و زیاده خواهی است؛ انسانی که هرچه بیشتر به دست می آورد، خواسته هایش نیز بیشتر می شود و هیچ وقت به رضایت و سیری نمی رسد.زمانی بیاید که مردم به چیزشود شاد و سیری نیابند نیزنه درویش یابد ازو بهره اینه دانش پژوهی و نه شهره ایجز از خویشتن را نخواهند بسکسی را نباشند فریادرساین اسب نماد انسان هایی است که هرچه بیشتر به دست می آورند، باز هم راضی نمی شوند. آنها فقط به فکر خودشان هستند و نه به فقرا کمک می کنند و نه به دانشمندان و اهل معرفت توجهی دارند. پیام این بخش روشن است: حرص انسان را سیر نمی کند؛ بلکه هرچه بیشتر داشته باشد، بیشتر می خواهد.چیستان های شاهنامه نشان می دهند که فردوسی در کنار روایت جنگ ها، پهلوانی ها و ماجراهای عاشقانه، به خرد، دانش و قدرت اندیشه نیز توجه ویژه ای داشته است. در داستان زال، چیستان ها وسیله ای برای سنجش شایستگی و دانش یک پهلوان هستند. در داستان بهرام گور، پرسش های فرستاده قیصر مهلتی برای نمایش توانایی علمی و فکری دانایان دربار ایران فراهم می کنند. در داستان کید هندی و مهران نیز خواب ها و تعبیرهای آنها به بستری برای بیان دیدگاه هایی در رابطه با جامعه، نادانی و زیاده خواهی انسان تبدیل می شوند.چیستان در شاهنامه فقط یک سرگرمی یا بازی ذهنی نیست؛ گاهی آزمونی برای اثبات شایستگی است، گاهی وسیله ای برای نمایش برتری دانش یک سرزمین و گاهی راهی برای بیان مفاهیم عمیق انسانی و اجتماعی. در این روایت ها، فردوسی بارها یادآوری می کند که قدرت واقعی تنها در شمشیر و سپاه خلاصه نمی شود و خرد و دانش نیز می توانند سرنوشت انسان ها و حتی حکومت ها را تغییر دهند. شاید یکی از بهترین جنبه های شاهنامه همین باشد که در کنار داستان های پهلوانی و نبردها، روایت هایی از آزمون خرد، شناخت جهان و تأمل در رابطه با زندگی و مرگ نیز در آن وجود دارد؛ روایت هایی که نشان می دهند در جهان فردوسی، گاهی پاسخ درست به یک چیستان می تواند به اندازه پیروزی در یک جنگ، باارزش باشد. 1405/08/11 13:55:05 5.0 / 5 3 تگهای خبر: آزمون , ادبیات , ایران , تصویر این مطلب کادودونی را می پسندید؟ (1) (0) تازه ترین مطالب مرتبط گره صادرات قیر باز شد سینما مقابل نتانیاهو فیلم هایی که بر نتیجه انتخابات اسرائیل اثرگذارند تدوین 13 سیاست ملی برای تحول در برنامه ریزی شهری ایران ارسال بیشتر از 1370 اثر ادبی و هنری به پویش مراسم ققنوس نظرات بینندگان در مورد این مطلب نظر شما در مورد این مطلب نام: ایمیل: نظر: سوال: = ۹ بعلاوه ۴