شهریار، نقطه تلاقی سنت و تجدد در شعر معاصر ایران

کادو دونی: در آستانه روز شعر و ادب فارسی، و به مناسبت سالروز درگذشت شهریار، رییس بنیاد شهریار و کارشناس ادبی به بررسی جایگاه این شاعر به عنوان حلقه اتصال سنت و تجدد و برنامه های بنیاد پرداختند.

خبرگزاری مهر، گروه فرهنگ و ادب، طاهره طهرانی:

بیست وهفتم شهریورماه، همزمان با سالروز درگذشت استاد سیدمحمدحسین بهجت تبریزی، در تقویم جمهوری اسلامی ایران به عنوان «روز شعر و ادب فارسی» نام گذاری شده است. این روز فرصتی است تا ضمن بزرگداشت مقام شامخ این شاعر بلندآوازه، به بررسی ابعاد شخصیتی، هنری و تأثیرات او بر ادبیات معاصر بپردازیم. در بخش نخست این گفتگو، جواد وندنوروز، رئیس بنیاد استاد شهریار، به تبیین فعالیتها و برنامه های این بنیاد و نرگس شیدایی در مورد خاصیت های شعر شهریار، نسبت میان هویت ملی و محلی در آثار او، پیوند شعر وی با مضامین دینی، و ضرورتهای انتقال این میراث به نسل جدید بوسیله ابزارهای نوین می پردازد.

* به عنوان رئیس بنیاد استاد شهریار، لطفاً درباره ی فعالیتها و برنامه بنیاد شهریار در این مناسبت توضیح بفرمایید.

در تقویم جمهوری اسلامی ایران، روز ۲۷ شهریورماه که مصادف با سالروز وفات استاد شهریار است، به احترام جایگاه ایشان، از طرف شورای عالی انقلاب فرهنگی به عنوان «روز شعر و ادب فارسی» تعیین شده است. بیان لطیف، ساده و روان اشعار استاد شهریار سبب شده که جذابیت ویژه ای در میان آحاد جامعه ایجاد شود. استاد شهریار از مفاخر و مشاهیر بزرگ ایران زمین و آذربایجان است که علاوه بر تبحر در سرودن اشعار ترکی، در شعر فارسی هم دست بلندی دارد. از خاصیت های مهم اشعار او، پیوند زدن هویت ملی و هویت محلی است. شاهکار بلند «حیدر بابا» که نشان از احترام ویژه به جایگاه هویت محلی آذربایجان دارد، یکی از مفاخر بزرگ ادبیات آذربایجان و ایران است. علاوه بر این، استاد در دیوان خود مرتب به ایران زمین، فرهنگ و زبان ایرانی ارزش و اهمیت ویژه ای می دهد.

* اهمیت استاد شهریار در ساحت خانواده و آموزه های دینی چطور در اشعار ایشان نمود یافته است؟

یکی از خاصیت های بسیار برجسته اشعار استاد، اهمیت دادن به جایگاه خانواده، مقام همسر و خصوصاً مقام مادر است. شعر بسیار معروف ایشان در مورد مادر به نام «ای وای مادرم»، نشان داده است که چقدر به جایگاه خانواده اهمیت می داده اند. همچنین، توجه به وحدت، همدلی و وفاق ملی از دیگر خاصیت های استاد است؛ با آنکه ایشان ترک زبان بودند و به زبان ترکی ارادت داشتند، اما در جای جای دیوان خود به هویت ملی و اتحاد کشور بهای بسیاری می دهند. موضوع قرآن و حدیث هم جایگاه پررنگی دارد. شعر معروف «علی ای همای رحمت» نشان از علاقه ایشان به خاندان (ع)، جایگاه امیرالمؤمنین (ع) و خاندان عصمت و طهارت دارد.

* سال جاری بنیاد استاد شهریار چه فعالیتهایی را در این روز دارد؟

دفتر اصلی و مرکزی ما در تهران مستقر است و موزه استاد شهریار در تبریز قرار دارد. ما هر ساله در روز ۲۷ شهریور، همایش بین المللی شعر و ادب فارسی و نکوداشت مقام استاد را برگزار می نماییم. از کارهای عمده بنیاد میتوان به چاپ و نشر بالاتر از ۷۵۰ عنوان کتاب در حوزه زبان و ادبیات فارسی و ترکی، برگزاری همایش های مشترک بین ایران با کشورهای آلمان، پاکستان، ترکیه و فرانسه، و انتشار فصل نامه علمی «مطالعات شهریارپژوهی» اشاره نمود که شماره ۶۵ آن به چاپ رسیده است. همچنین، دفاع از پایان نامه ها و رساله های دانشگاهی در حوزه زبان و ادبیات فارسی و ترکی از دیگر رسالت های ماست و سال جاری هم دهمین همایش را در تهران برگزار خواهیم کرد.

شهریار، حلقه اتصال سنت و تجدد

در ادامه این نشست، نرگس شیدایی مدرس دانشگاه و دکترای ادبیات، به پاسخ پرسش های مهر درباره ی شهریار پرداخت:

* اگر بخواهیم درباره ی تاثیر استاد شهریار در شعر و ادب فارسی صحبت نماییم، جایگاه او در راه تحول شعر فارسی چطور است؟

به نظر من فقط نباید بپرسیم که شهریار چه سروده، بلکه باید بپرسیم شهریار در راه تحول شعر فارسی چه کرده است. شهریار یکی از مهم ترین حلقه های اتصال سنت و تجدد در شعر معاصر است. وی در دوره ای شعر می سرود که از یک سو میراث بزرگ شعر کلاسیک، خصوصاً غزل، زنده بود و از طرفی نیما یوشیج مسیر تازه ای را در شعر فارسی گشوده بود. شهریار راهی مستقل در پیش گرفت؛ نه از سنت برید و نه در آن متوقف ماند. او نشان داد میتوان در چارچوب غزل کلاسیک با ذهن و تجربه معاصر شعر سرود. او از حافظ آموخت اما تقلید نکرد؛ با نیما وارد گفتگو شد اما نیما نشد.

* این رویکرد شهریار چه اثری بر پیوند ادبیات با زندگی روزمره مردم داشت؟

شهریار میراث غزل را با تجربه های زیستی انسان ایرانی پیوند داد. یکی از جلوه های مهم این رویکرد را در شعرهایی مثل «ای وای مادرم» می بینیم؛ جایی که عاطفه شخصی، روایت، زبان شاعرانه و تصویر به هم می پیوندند تا شعر از تجربه فردی فراتر رفته و به تجربه ای انسانی و جمعی تبدیل گردد. شهریار زبان شعر را به زبان زندگی مردم نزدیک کرد. مفاهیمی چون مادر، عشق فرزند، رنگ کودکی، خاطره و زندگی روزمره در شعر وی حضور چشمگیر دارند. این خاصیت سبب شد شعر شهریار فقط در بین اهل ادب باقی نماند و به زندگی مردم عادی راه پیدا کند. شهریار نشان داد که سنت و مدرنیته در مقابل یکدیگر نیستند.
از سوی دیگر شهریار از معدود شاعرانی بود که با وجود شهرت و تسلط بر غزل، با جریان شعر نو وارد گفتگو شد. خودش اشاره دارد که منظومه «افسانه» نیما تاثیر عمیقی بر او گذاشته است؛ در منظومه «دو مرغ بهشتی»، ضمن پذیرش نوآوری های نیما، با نبوغ هنری خود افق تازه ای در شعرش پدیدار کرد.

* در مورد باورهای دینی نیز، حضور سادات زادگاه او «خوشگناب» و باورهای عمیق مذهبی در اشعارش خصوصاً شعر حیدربابا مشهود است.

بله، او مفاهیم دینی را هم وارد زندگی اجتماعی کرد و رنگ وبوی ایرانی به آنها بخشید؛ به شکلی که مخاطب احساس می کند با یک میراث معنوی زنده روبه روست.

* چطور می توانیم امروز شعر شهریار را به نسل جدید معرفی کنیم؟

مهم ترین وجه قضیه امروز اینست که بپرسیم اگر شهریار امروز زندگی می کرد، چه مضامینی را به کار می برد؟ درباره ی تنهایی جوان در فضای رسانه های اجتماعی، رابطه انسان با خانواده و دین چه می سرود؟ با این نگاه، ادبیات از یک میراث موزه ای به گفتگویی زنده تبدیل می شود. می توانیم با ابزارهای جدیدی مانند پادکست، ویدیو و فناوری های هوش مصنوعی، این اشعار را باردیگر معرفی نماییم. اگر صداهای ماندگار استاد به صورت پادکست درآیند و هنرمندان خوش صدا آنها را بخوانند، می توانیم از این میراث به نحو احسن استفاده نمائیم، مشروط بر این که فناوری ابزار انتقال ادبیات باشد، نه جایگزین فهم ادبیات.
در کلاس هایی که تدریس می کنم، دانشجویان ترک زبان علاقه زیادی به عرضه کنفرانس درباره ی استاد شهریار دارند. نکته جالب اینست که با وجود سخت بودن زبان ترکی و آواهای آن، وقتی شعر شهریار در کلاس خوانده می شود، تمام فارسی زبان ها با دقت گوش می دهند. من این را معجزه آوایی و وزن می دانم؛ استفاده از واژه آرایی های زیبا که سبب روانی شعر شده است.

* وقتی به اشعار شهریار نگاه می نماییم، می بینیم که او همه وقایع دوران پرفراز و نشیب عمر خودرا در شعر خود بازتاب داده است، از جریانات احساسی و عاطفی خود تا پدیده های اجتماعی عظیمی نظیر انقلاب و جنگ.

من معتقدم شاعر یک الهام شاعرانه دارد. شعر شهریار برخاسته از عاطفه و تجربه های زیسته اوست. تمام آن چه بر او گذشته، از ساحت احساسی و شخصی تا حوادث اجتماعی و انقلابی، در شعرش بروز یافته است. شاعر باتوجه به اتفاقات زندگی اش، چون عاطفه اش به قلیان می آید، شعر می گوید. این اتفاقات، شبیه به «شأن نزول» آیات قرآن است؛ یعنی هر شعر حاصل اتفاقی است که شاعر را تحت تاثیر قرار داده و او آنرا با جوهر شعری درآمیخته است. بنابراین، شعر شهریار بازتابی از هویت، تاریخ و تجربه معاصر جامعه ایرانی است.

1405/06/25

12:03:13

5.0 / 5

تگهای خبر: ادبیات , انتشار , ایران , برنامه

این مطلب کادودونی را می پسندید؟

(1)

(0)

تازه ترین مطالب مرتبط

نظرات بینندگان در مورد این مطلب

نظر شما در مورد این مطلب

نام:

ایمیل:

نظر:

سوال:

= ۵ بعلاوه ۴