قفسه های مجازی، كتاب های واقعی، ۱۶

شعارهای فرهنگی در بن بست تکرار

به گزارش کادو دونی، یک پژوهشگر اظهار داشت: ایران امروز، با هجمه های بی سابقه رسانه ای و تحریم های اقتصادی، نیازمند بازتاب شعاری است که پیام درونی اش هم انگیزه بخش باشد، هم مسئله محور.

یادداشت مهمان، عباس صفایی مهر، پژوهشگر اندیشگاه روایت ایرانی:

گمان من این است که نمایشگاه کتاب در کشورهایی که خویش را سرآمد تمدن می دانند، رخدادی تاریخی که آینه تمام نمای پویایی فرهنگی جامعه است. در این میدان، نقش نهادهای حاکمیتی و دولتی در جبهه فرهنگ، تصدی گری نیست بلکه «ستاد تسهیلگر و هماهنگ کننده» انرژی های دانشی و فرهنگی است. از آن سوی، ایران و تهران، قلب جهان اسلام و شاهراه فرهنگ و تمدن اسلامی است که معجزه اسلام، «کلمه» و «کتاب» بوده است. این امر موجب می شود که نمایشگاه کتاب تهران انتظاری فراتر از رخداد جمعی و پویشی فروش داشته باشد؛ چونکه نه فقط نمایانگر تفکر روزمره مردم، بلکه تجلی گاه تفکر تمدن ساز ایرانی اسلامی است.
اما این روزها، در آستانه هفتمین دوره نمایشگاه مجازی کتاب (۲۶ اردیبهشت تا ۲ خرداد ۱۴۰۵)، با پرسش های بنیادینی روبه روییم که پاسخ به آنها می تواند مسیر این رویداد مهم فرهنگی را مشخص نماید. پرسش از ضرورت برگزاری نمایشگاه در شرایط کنونی، با قطعی های مکرر اینترنت و عدم دسترسی پایدار به شبکه های داخلی و بین المللی؛ پرسش از فرصت برای نویسندگان نو قلم در فضای مجازی؛ پرسش از نقاط ضعف تجربیات پیشین و راهکارهای اصلاحی؛ و سرانجام، پرسش از شعار تکراری که گویی به رویه کسل و خسته کننده تبدیل گشته است.

ضرورت یا زوال؟

تجربه سالیان کرونا (۱۳۹۹-۱۴۰۰) نشان داد که برگزاری نمایشگاه مجازی کتاب، گرچه «اقتضای زمان» بود، اما هیچ گاه نتوانست جایگزین حس و حال نمایشگاه حضوری شود. امسال اما شرایط متفاوت است: «جنگ رمضان» و تحریم های جدید اقتصادی، با قطعی های گسترده و غیرقابل پیش بینی اینترنت همراه شده است. سوال کلیدی این است: آیا اصلاً ضرورتی دارد که در چنین شرایطی، نمایشگاه مجازی برگزار شود؟
به گمان من، پاسخ «آری» است، اما منوط به آنکه نمایشگاه از فروشگاه اینترنتی صرف به پدیده ای فرهنگی رسانه ای تبدیل گردد. در شرایطی که دسترسی به شبکه های اجتماعی خارجی با دشواری روبه روست، نمایشگاه مجازی می تواند بستری برای متمرکز کردن توجه عمومی به کتاب باشد. اما اگر زیرساخت اینترنت پایدار نباشد و سایت نمایشگاه (که هم اینک خالی است) از نظر فنی آماده نباشد، نه تنها ضرورت که وجود آن هم زیر سوال می رود.
رهبر شهید، آیت الله العظمی امام خامنه ای (قدس سره) در تاریخ ۱۳۷۲/۰۲/۲۱ و در جریان بازدید از ششمین نمایشگاه بین المللی کتاب تهران، با تاکید بر نقش دولت در مسئولیت وضع ذهن مردم فرمودند: «ما بایستی بدانیم یک دولت، همچنین که نسبت به خیلی از امور مردم مسئول است کلکم مسؤول عن رعیته مسئول وضع ذهنشان هم هست. یعنی اگر دیدیم که فرضاً در جامعه ما کتابی هست که هنرش فقط این است که احساسات جنسی را در جوانان تحریک کند، این مضرّ است. این را نمی شود به عنوان اینکه یک فرآورده فرهنگی است، آزاد بگذاریم.» (منبع: مصاحبه در انتها بازدید از نمایشگاه کتاب، ۱۳۷۷/۰۳/۰۵)
این سخن به روشنی نشان داده است که برگزاری یا عدم برگزاری نمایشگاه، تصمیم بازاری نیست، بلکه وظیفه دولتی در قبال سلامت فکری جامعه است. پس لازم است، اما با مسئولیت. کوتاهی در فراهم کردن زیرساخت یا رها کردن نمایشگاه به حال خود، مصداق همان بی دقتی است که رهبر شهید آنرا جایز ندانستند.

نویسندگان نو قلم در مه غربت مجازی

یکی از مهم ترین نقاط قوت نمایشگاه حضوری، شانس دیده شدن برای نویسندگان جوان و ناشران کوچک و تازه نفس بود. در فضای حضوری، مخاطب خود کتاب را ورق می زد، با نویسنده گفتگو می کرد و جست وجوی تصادفی منجر به کشف استعدادهای تازه می شد. اما در نمایشگاه مجازی، این شانس به شدت کاهش پیدا می کند.
تجربه چند سال گذشته نشان داده که الگوریتم های فروش در پلت فرم های مجازی، معمولا به سوی پرفروش ها و نامهای آشنا حرکت می کنند. نویسنده ای که جدیدترین اثرش را منتشر نموده و هیچ سرمایه اجتماعی و تبلیغاتی ندارد، در انبوه عناوین گم می شود. علاوه بر این، نبود امکان مواجهه فیزیکی با کتاب، تصمیم خرید را به پیش فرض های قبلی مخاطب گره می زند.
راهکار چیست؟ طراحی بخش ویژه نگاه نو در سایت نمایشگاه با امکاناتی همچون: معرفی اختصاصی با تیزرهای کوتاه ویدیویی از نویسنده امکان دانلود مجانی چند صفحه نخست کتاب برگزاری نشست های آنلاین پرسش و پاسخ با نویسندگان نو قلم و مهم تر از همه، حمایت تبلیغاتی از طرف وزارت ارشاد و نهادهای مرتبط.
اگر چنین نباشد، نمایشگاه مجازی فقط به سوپرمارکتی از کتاب های تکراری تبدیل می شود و نسل جدید نویسندگان و خوانندگان از یکدیگر غافل می مانند.

نقاط ضعف مزمن و ضرورت اصلاح ساختاری

بر اساس تجربه ادوار پیشین (به ویژه ششمین دوره مجازی در سال ۱۴۰۲)، مهم ترین نقاط ضعف نمایشگاه مجازی کتاب عبارت بودند از:
نقطه ضعف
تبعات
اصلاح پیشنهادی
سرعت پایین و قطعی مکرر سایت
از دست رفتن اعتماد مخاطب و کاهش فروش
استفاده از سرورهای قدرتمند و پهنای باند اختصاصی با همکاری وزارت ارتباطات
نبود امکان جستجوی پیشرفته
گم شدن آثار خاص در بین انبوه عناوین
طراحی موتور جستجوی هوشمند برمبنای موضوع، نویسنده، ناشر و قیمت
ضعف در معرفی آثار
عدم اقناع مخاطب برای خرید
تولید محتواهای چندرسانه ای (فیلم، صوت، نقد کوتاه) برای هر کتاب شاخص
نبود تعامل مؤثر
از بین رفتن روح گفت وگومحور نمایشگاه
ایجاد میزگردهای زنده، چت با نویسندگان و بخش «نظرات کاربران»
تکراری بودن شعار و هویت بصری
القای حس «تشریفاتی» و بی روحی
تغییر سالانه شعار با مشارکت مردمی و طراحی گرافیک جذاب

رهبر شهید در تاریخ ۱۳۷۲/۰۲/۲۱ خطاب به مسؤلان وزارت ارشاد فرمودند: «می خواهم به آقایانی که در وزارت ارشاد مشغول خدمتند، سفارش کنم که این کار را، هم در سطح کشور و هم از نظر زمانی گسترش دهند. چه خوب است نمایشگاه هایی در مراکز استانها تشکیل گردد، یا انگیزه هایی برای مطرح شدن مبحث کتاب ایجاد شود.» (منبع: بیانات در مصاحبه با گزارشگر صدا و سیما، ۱۳۷۲/۰۲/۲۱)
این سفارش نشان داده است که توقع ایشان از ارشاد، گسترش و ایجاد انگیزه بوده، نه تقلیل نمایشگاه به رویداد آنلاین بی حال و بی برنامه. کوتاهی در این حوزه، نه با شأن وزارت ارشاد و نه با انتظارات مردمی سازگار است.

شعار تکراری؛ نماد سکون یا نشانه بحران؟

امسال نیز همانند پارینه و هفته کتاب، شعار «بخوانیم برای ایران» تکرار شده است. شعار خوبی است، اما تکراری گی آن به کلیشه تبدیلش کرده است. تجربه سالیان اخیر نشان داده است که شعارهای فرهنگی وقتی با مشارکت عمومی و طراحی خلاقانه همراه نباشند، به یک عبارت زینتی تقلیل می یابند.
نقد من به این تکرار زدگی، از جنس باز کردن گره های هویتی است. ایران امروز، با هجمه های بی سابقه رسانه ای و تحریم های اقتصادی، نیازمند بازتاب شعاری است که پیام درونی اش هم انگیزه بخش باشد، هم مساله محور. مثلا «کتاب، خط مقدم» یا «از جنگ رمضان تا قله های دانایی». ادامه شعار بدون نوآوری، گاه به مفهوم «تمام شدن حرف» یا «بی توجهی به مقتضیات زمان» است.
وزارت ارشاد باید بداند که مردم ایران، به تعبیر رهبر شهید در تاریخ ۱۳۹۰/۰۴/۲۹، «ملتی هستند که با کتاب خیلی سابقه دارند». این ملت، تشنه شعارهای تازه و اقدامات خلاقانه است، نه بازتولید خسته کننده عبارات گذشته.

رسالت سنگین ناشران و جایگاه آثار فاخر

در این میان، ناشران سنگین ترین بار را بر دوش دارند. آنها نه فقط تاجر و سرمایه گذار کتاب، که امانت داران فرهنگ هستند. رهبر شهید در تاریخ ۱۳۷۸/۰۲/۲۸ در دیدار با جمعی از ناشران فرمودند: «تولیدکنندگان کتاب و ناشران آن، مهم ترین وسیله انتقال فرهنگ را در اختیار مردممان می گذارند.» (منبع: بیانات در دیدار جمعی از ناشران)
انتظار می رود ناشران در نمایشگاه سال جاری، بالاتر از آنکه به فکر فروش انبوه باشند، به فکر انتشار آثار فاخر باشند. آثاری که: به تاریخ معاصر ایران (به ویژه دفاع مقدس سه گانه و تبیین) بپردازند. میراث کهن اسلامی ایرانی را بازخوانی و بازنشر کنند. و مهم تر از همه، با زبان هنرمندانه و نثر امروزی، ذهن و دل نسل جوان را تسخیر کنند.
تأسف بار است که در تعدادی سالیان اخیر، نمایشگاه کتاب شاهد انبوهی از آثار ترجمه ای ضعیف یا تألیف های شبه علمی بوده است. نظارت کیفی بر آثار، وظیفه ای است که وزارت ارشاد آنرا به درستی انجام نداده است. همان گونه که رهبر شهید در تاریخ ۱۳۷۷/۰۳/۰۵ اخطار دادند: «در زمینه ی تولید و چاپ و نشر کتاب، بی دقتی جایز نیست.»

مردم ایران؛ وادارندگان جهان به ایران شناسی

با وجود همه کاستی ها، حقیقتی انکارناپذیر وجود دارد: مردم ایران، فرهیخته ترین مردم جهان شناخته می شوند. همین مردم بودند که در سالیان کرونا، علیرغم تعطیلی نمایشگاه حضوری، فروش مجازی کتاب را رکورد زدند. مدیران فرهنگی باید کاری کنند که مورخان عالم بنویسند که مردم بودند که در «جنگ رمضان»، با وجود همه مشکلات، پای تعالی فرهنگی ایستادند و به جهان نشان دادند که «تصویر ایران» را نه تبلیغات دشمن، که همین رویدادهای فرهنگی می سازند.
از هر گوشه جهان که نگاه نماییم، تمدن بشری امروز مدیون تولیدات فرهنگی این ملت است. رهبر شهید در تاریخ ۱۳۷۲/۱۰/۰۴ در پیام خود به مناسبت هفته کتاب، با تاکید بر سابقه کهن ایرانیان در کتاب خوانی فرمودند: «ملت عزیز ما که خود یکی از مشعلداران فرهنگ و کتاب و معرفت در طول تاریخ بعد از ظهور اسلام بوده است.»
این مشعلداری یک افتخار تاریخی و مسئولیت زنده است. نسل جوان امروز، اگر سوق داده شود (نه تحقیر، نه رها)، می تواند این مشعل را به قله های بالاتری برساند. اما این سوق دادن، نیازمند بستر است؛ بستر اینترنت پایدار، بستر معرفی آثار فاخر، بستر گفتگو با نویسندگان و بستر نقد منصفانه.

ارشادی ها؛ از دلالی تا تسهیل گری

خطاب من در این یادداشت، مستقیماً به مدیران وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی است. شما بعد از «جنگ رمضان»، در میدانی قرار دارید که مردم، خویش را مثل فرزندان برومند پای لانچرها می بینند. آنها در میادین ایستادگی می کنند، مواسات می کنند، اما انتظار دارند لانچر وزارت ارشاد که همان عناصر فرهنگ و هنر است، رها و رها نشده باشد.
متأسفانه نگاههای سرسری، انتخاب شعار تکراری بدون جلسه طراحی، و غیبت در حوزه نقد و بررسی، این تصویر را بوجود آورده که انگار ارشاد دلال کتاب شده است، نه متولی فرهنگ. رهبر شهید در تاریخ ۱۳۹۴/۰۸/۲۰ با گلایه از وضعیت موجود فرمودند: «متأسفانه بسیاری از مسئولان فرهنگی ما، با مسایل فرهنگی، در میدان مرتبط نیستند که بطورمثال کتاب بخوانند، کتاب های متعدد را ببینند؛ غالباً برکنارند.» (منبع: بیانات در دیدار اعضاء مجلس خبرگان رهبری، ۱۳۹۲/۱۲/۱۵)
کوتاهی جایز نیست. نمایشگاه مجازی سال جاری، یک آزمون بزرگ برای وزارت ارشاد است. اگر نتوانند زیرساخت فنی را آماده کنند، آثار فاخر را معرفی کنند، و شعار تکراری را با یک ابتکار عمل جایگزین کنند، باید پاسخگوی نسل جوانی باشند که دغدغه کتابخوانی را از رهبر شهید خود به ارث برده است.
همان رهبری که در تاریخ ۱۳۷۲/۰۲/۲۱ در مصاحبه با گزارشگر صدا و سیما، از خواندن یک دوره کتاب هشت جلدی در اتوبوس سخن گفت و فرمود: «کتابخوانی باید یک سیره و سنّت رایج بین مردم ما بشود. کتاب بخوانند و به فرزندانشان هم یاد بدهند.»
آیا وزارت ارشاد امروز، این سیره را سنت خود کرده است؟ یا هنوز درگیر روزمرگی و کارهای تشریفاتی است؟

از بی دقتی تا امید

هفتمین نمایشگاه مجازی کتاب تهران، می تواند نقطه عطفی در تاریخ فرهنگی ایران باشد، اگر:
۱. زیرساخت اینترنت و سایت بصورت ویژه تقویت شود.
۲. بخش ویژه ای برای معرفی نویسندگان نو قلم طراحی گردد.
۳. نقاط ضعف ادوار قبل (کندی، نبود جستجو، ضعف تعامل) برطرف شود.
۴. شعار تکراری با یک ابتکار عمل جذاب و مساله محور جایگزین گردد.
۵. ناشران و ارشاد، رسالت خویش را در تولید و معرفی آثار فاخر جدی بگیرند.
۶. با پویش و برنامه های عالمانه عزم ملی برای کتابخوانی شکل بگیرد.
ما مردم ایران ثابت کرده ایم که شایسته بهترین ها هستیم. ما جهان را مجبور به ایران شناسی مجددکرده ایم. حال نوبت مسؤلان است که ثابت کنند لایق این مردم نجیب و فرهیخته هستند. کوتاهی در این میدان، بی حرمتی به خون شهدا و بی اعتنایی به دغدغه رهبر شهید عزیزمان است که هیچ وقت کتاب را از سبد معیشت و معنویت خانواده ایرانی جدا نمی دانست.
بهار کتاب، بی بهار نماند.
به طور خلاصه رهبر شهید، آیت الله العظمی امام خامنه ای (قدس سره) در تاریخ ۱۳۷۲/۰۲/۲۱ و در جریان بازدید از ششمین نمایشگاه بین المللی کتاب تهران، با تکیه بر نقش دولت در مسئولیت وضع ذهن مردم فرمودند: ما بایستی بدانیم یک دولت، همینطور که نسبت به بسیاری از امور مردم مسئول است کلکم مسؤول عن رعیته مسئول وضع ذهنشان هم هست. اما این سوق دادن، نیازمند بستر است؛ بستر اینترنت پایدار، بستر معرفی آثار فاخر، بستر گفتگو با نویسندگان و بستر نقد منصفانه. آنها در میادین ایستادگی می کنند، مواسات می کنند، اما انتظار دارند لانچر وزارت ارشاد که همان عناصر فرهنگ و هنر است، رها و رها نشده باشد.

منبع: kadodooni.ir

1405/02/22

12:15:35

5.0 / 5

تگهای خبر: آزمون , انتشار , تصویر , تولید

این مطلب کادودونی را می پسندید؟

(1)

(0)

تازه ترین مطالب مرتبط

نظرات بینندگان در مورد این مطلب

نظر شما در مورد این مطلب

نام:

ایمیل:

نظر:

سوال:

= ۸ بعلاوه ۴