کشف ایران از دریچه یک سیاح فرانسوی

کادو دونی: کتاب سفرنامه آبه کاره در ایران اهمیت خاصی دارد، چونکه وی در این سفر از کرانه شمالی خلیج فارس، استان فارس و سواحل ایران عبور کرده، مسیری که در آن دوره کمتر سیاحی از آن بازدید کرده است.

خبرگزاری مهر، گروه فرهنگ و ادب، طاهره طهرانی:

سفرنامه های اروپاییان و گزارش های تاریخی، منابعی گرانبها برای پژوهش در تاریخ و جغرافیای خلیج فارس هستند. این اسناد، با وجود محدودیت ها و گاهی ابهامات، تصویری منحصر به فرد از شرایط سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی این منطقه در گذشته ارایه می دهند و برای درک عمیق تر تحولات آن ضروری می باشند. بررسی دقیق و مقایسه ای این منابع می تواند به روشن شدن خیلی از زوایای پنهان تاریخ خلیج فارس کمک نماید.
کتاب «سفرنامه آبه کاره در ایران» که حاصل یکی از این مأموریت ها در سالهای ۱۶۷۴ تا ۱۶۷۶ میلادی (۱۰۵۱ تا ۱۰۵۳ خورشیدی) است، از اهمیت ویژه ای برخوردار می باشد. آبه کاره در این سفر از کرانه شمالی خلیج فارس، استان فارس و سواحل ایران عبور کرده، مسیری که در آن دوره کمتر سیاحی از آن بازدید کرده است.
آبه دو دومینوس بارتلمه کاره دوچامون، سیاح و مأمور سیاسی دولت فرانسه، چندین بار در مأموریت های سیاسی به ایران و هند سفر کرده است. بااینکه اطلاعات دقیقی از زندگی شخصی وی در دست نیست، اما محتوای گزارش هایش نشاندهنده اختیارات فراوان وی در طول سفرها، بخصوص برای جمع آوری اطلاعات نظامی و سیاسی است.

موضوعات سفرنامه آبه کاره

در سفرنامه آبه کاره موضوعات گوناگونی دیده می شود، این سفرنامه حاوی گزارش های مهمی در رابطه با وقایع دوران پسا شاه عباس در خلیج فارس است. رقابت شرکت های تجاری اروپائی، افزایش قدرت اعراب ایرانی و تغییر سیاست دولت مرکزی در برابر بنادر تجاری همچون مهم ترین مسائلی است که در این کتاب به آنها پرداخته شده است. همچنین، این سفرنامه نکات ارزشمندی در مورد روابط ایران و فرانسه، بخصوص نقش و حضور فرانسویان در بندرعباس، عرضه می کند که در دیگر گزارش ها کمتر یافت می شود.
از سوی دیگر توجه او به موضوعات جغرافیایی و مردم شناختی جالب توجه است، آبه کاره از منطقه ای دیدن کرده که جهانگردان کمی به آنجا سفر می کردند و این سفرنامه را می توان یکی از اولین گزارش ها در مورد این منطقه دانست.
این کتاب در سه جلد نوشته شده که مترجم به علت عدم ارتباط بخش بزرگی از آن با ایران، تنها قسمت های مربوط به ایران از جلد اول و سوم را ترجمه کرده است.
یکی از نکات قابل توجه در این کتاب، توضیحات پیشگفتار آن درباب سفرنامه های اروپاییان و اهمیت آنها برای مطالعه خلیج فارس است، در این مقدمه نمونه هایی از سفرنامه های مهم تا اواخر دوره صفویه ذکر شده است. سفرنامه ها و گزارش های اروپاییان، از ابتدای قرن پانزدهم میلادی (قرن دهم خورشیدی)، به علت حضور مستمر آنها در خلیج فارس، به یکی از مهم ترین منابع جهت بررسی تاریخ سیاسی و اجتماعی این سرزمین ها تبدیل گشته اند.
سفرنامه اسکیلاکس (دوره هخامنشی) اولین گزارش مربوط به خلیج فارس، به دستور داریوش اول و توسط اسکیلاکس، سردار هخامنشی، تهیه شد. این گزارش، بااینکه اصل آن در دست نیست، اما در تاریخ هرودوت به آن اشاره شده است.
سفرنامه نئارخوس (دوره اسکندر) نئارخوس، سردار اسکندر، به دستور او مناطق اطراف رود سند و دریای پارس را مورد پژوهش قرار داد و گزارشی جامع تهیه کرد. بااینکه اصل کتاب او از بین رفته، اما اطلاعات مهمی از آن در آثار یونانیان باقیمانده است. نئارخوس برای بار اول از شهر هرمز یاد کرد و جزیره قشم را توصیف نمود. نامگذاری جزایر و مناطق خلیج فارس توسط نئارخوس تا مدت ها مورد استفاده اروپاییان در نقشه های اولیه این منطقه بود.
سفرنامه رابی بنیامین تودِلایی (قرن ششم خورشیدی) این سیاح یهودی اسپانیایی در نیمه دوم قرن ششم خورشیدی از مناطق شرقی، بخصوص خلیج فارس، دیدن کرد و از جزیره ای که یهودیان در آن ساکن بودند و فعالیت اقتصادی داشتند، یاد می کند. (احتمالاً قشم یا کیش)
سفرنامه جوزفا باربارو ونیزی(دوره آق قویونلو) جوزفا باربارو ونیزی، که برای تشویق اوزون حسن به حمله به دولت عثمانی به ایران سفر کرده بود، در لشکرکشی اوزون حسن به شیراز همراه او بود و در در این سفر از هرمز، لار و گناوه دیدن کرد.
سفرنامه دون گارسیا دسیلوا فیگوئروا (دوره صفوی) سفیر پادشاه اسپانیا در دربار شاه عباس اول صفوی بوسیله هرمز وارد ایران شد و اطلاعات ارزشمندی از مسیر بندرعباس به شیراز ارایه داد.
سفرنامه پیترو دلاواله (دوره صفوی) این سیاح ایتالیایی در دوره شاه عباس اول، همزمان با درگیری های ایران و پرتغال برای تصرف جزیره هرمز، از مناطق جنوبی ایران بازدید کرد.
سفرنامه استودارت (دوره صفوی) استودارت از اعضاء سفارت سر دادمور کاتن بود که برای تحقیق درباره صحت سفارت رابرت چلی به ایران فرستاده شد و بوسیله بندرعباس وارد ایران شد.
سفرنامه ژان باتیست تاورنیه (دوره صفوی) این کتاب یکی از بهترین منابع جهت بررسی راه بندرعباس به لار است.
سفرنامه شاردن (دوره صفوی) شاردن، که چندین بار به ایران سفر کرده، اطلاعات جامع و کاملی از ایران عصر صفوی عرضه می کند و از مناطق جنوبی ایران و خلیج فارس نیز دیدن کرده است.
سفرنامه کمپفر (دوره شاه سلیمان) کمپفر در دوره شاه سلیمان از ایران دیدن کرده و بوسیله بندرعباس به هندوستان، جاوه و ژاپن سفر کرده است. او دو سال در ایران زندگی کرده و با طرز فکر ایرانی ها آشنایی داشته است.
سفرنامه جمیلی کارری (دوره صفوی) این سفرنامه ایتالیایی نیز از آثار مهمی است که اطلاعاتی در رابطه با مناطق حاشیه خلیج فارس عرضه می کند، هرچند به علت عدم ترجمه کامل آن، اطلاعات موجود اندک است.

اهمیت سفرنامه آبه کاره، رفتن به مسیری به غیر از مسیرهای معمول

سفرنامه آبه کاره، از میان مجموعه سفرنامه های اروپاییان در رابطه با خلیج فارس، جایگاهی خاص و ممتاز دارد. در صورتیکه بیشتر این سفرنامه ها مربوط به دوره صفویه بوده و تمرکز عمده آنها بر مسیر بین بندرعباس و لار قرار دارد، اثر آبه کاره از حیث مسیر سفر، رویکرد جغرافیایی و نگاه سیاسی، اثری منحصربه فرد به حساب می آید. وی بر خلاف دیگر سیاحان که راه های شناخته شده و پرتردد را برمی گزیدند، مسیرهایی را پیموده که کمتر جذابیتی برای دیگران داشت و به این علت، اطلاعاتی که از نقاط و منزلگاه های میان راه عرضه می کند از اهمیت ویژه ای برخوردار می باشد.
کاره در مسافرت خود، اطلاعات ارزشمندی از جغرافیای بین راه، همچون روستاها، منزلگاه ها و خاصیت های طبیعی نواحی جنوبی ایران ارایه کرده است. هرچند در بعضی موارد این اطلاعات پراکنده یا ناقص به نظر می رسند، اما از نظر پژوهش های تاریخی و جغرافیایی بسیار گرانبها هستند. همین طور وی در گزارش خود به شناسایی و تفکیک مناطق عرب نشین در جنوب ایران پرداخته است. توصیفات کاره از ساختار سیاسی و اجتماعی این مناطق، همچون درگیری ها و رقابتهای بین شیوخ عرب، نشان میدهد که قدرت مطلق در دست یک شیخ واحد نبوده، بلکه میان حکمرانان محلی مختلف تقسیم شده است.
اشارات تاریخی به رقابتهای استعماری هم در این سفرنامه جالب است، یکی از بخش های مهم سفرنامه، اشاره به اختلاف و درگیری میان هلندی ها و فرانسویان در سواحل ایران است. شدت این رقابت تا آنجا بوده که کاره در مواردی مجبور می شود هم سفر بودن خود با یک تبعه هلندی را به علل سیاسی توجیه کند. همین طور آبه کاره از حضور فعال پرتغالیان در بندرعباس و درگیری های آنها با اعراب یاد کرده است. این مشاهدات، از نظر بررسی تاریخ سیاسی دریای فارس و روابط قدرت های اروپائی در منطقه، ارزش ویژه ای دارند.
در عین حال سفرنامه آبه کاره یکی از معدود منابعی است که اطلاعاتی مستقیم از تعاملات ایران و فرانسه در دوره صفوی عرضه می کند. وی به نقش فرانسویان در بندرعباس و مراوداتشان با دولت مرکزی اشاره می کند؛ موضوعی که به علت کمبود منابع دست اول، اهمیت دوچندانی دارد. گزارش او از وضعیت قبایل و جوامع عربی حاشیه خلیج فارس نیز بسیار مهم می باشد، عبارات آبه کاره در رابطه با قبایل عربی ناحیه «نخیلو» و «ریشهر» همچون اولین گزارش های تاریخی در رابطه با میزان نفوذ و ساختار قدرت در این مناطق است.

کاستی های سفرنامه آبه کاره

با این حال سفرنامه او نکات انتقادی و کاستیهایی نیز دارد، آبه کاره در خیلی از موارد، بخصوص در توصیف مناطق، به اختصار سخن گفته و از ارایه جزئیات جغرافیایی یا تاریخی خودداری کرده است. در صورت پرداخت مفصل تر به این بخش ها، اثر او از نظر علمی و پژوهشی ارزش دوچندانی می یافت. همین طور در قسمتهایی از سفرنامه، نویسنده تلاش دارد نقش و نفوذ فرانسه در ایران را بزرگ جلوه دهد، تا حدی که می کوشد چنین القا کند که فرانسویان می توانند در تصمیمات وزرا و کارگزاران ایرانی اثرگذار باشند. این اغراق، از دید پژوهشی، نیازمند بررسی انتقادی است.
در عین حال از آنجائیکه آبه کاره یک روحانی بود، گزارش هایش آمیخته با تعصب دینی است. او نسبت به پیروان دیگر ادیان، بخصوص مسلمانان، لحنی تحقیرآمیز دارد و تنفرش از اعراب موجب میشود حتی در مواقعی که از اعراب یاری یا میهمان نوازی دریافت می کند، در گزارش خود از تمجید یا ستایش رفتار آنان پرهیز نماید.

در بخشی از این کتاب می خوانیم:

«پنجشنبه بیست و یک جولای / در حدود ساعت ده به جزیره خارک رسیدیم اعراب به همراه من کشتی شان را برای تعمیر به ساحل کشاندند. در در این مدت قایقی را به طرف بندر ریگ در ساحل ایران که از ما تنها پانزده مایل فاصله داشت، فرستادم. همراه با قایق چاپار ایرانی ام را نیز فرستادم که از هنگامی که به بصره آمده بود همیشه همراه خودم می بردم، چون او مدت ها در ایران در خدمت هلندیان بود می ترسیدم چیزی در مورد ماموریتم برای هلندیان افشا کند. من به او تعدادی نامه برای ماموران شرکت در شیراز دادم و برای آنها نامه هایی که انگلیسی ها که نماینده شان نیز آنجاست در حلب به من دادند. بعد از آن مقداری آذوقه برای تدارکات همراهانم خریدم و با جزر و مد پس از ظهر سوار کشتی شدیم، بادبان ها را برافراشتیم، ولی فقط توانستیم مسافت کمی طی نماییم چونکه در طول شب باد بسیار ضعیف بود.
جمعه بیست و دو جولای / روز سن ماری مگدالن. در هنگام طلوع آفتاب روبروی بندر ریگ بودیم. در این هنگام یک کشتی بزرگ در دریای آزاد دیدیم، به سمت آن رفتیم. به زودی به نزدیکی آن رسیدیم. در عرشه آن کشتی همه مرا یک عرب پنداشتند، چونکه من علامتی که نشان دهد فرانسوی هستم از خود بروز ندادم؛ ازاین رو مرا بدون هیچ ادب و تعارفی پذیرفتند. درخواست دیدن ناخدا توماس کوین را کردم، مردی با ملیت انگلیسی با اخلاقی عجیب و بی قید و بند، که این کشتی را برای یک تاجر صورتی به نام خواجه میناس، یک ارمنی بسیار قدرتمند در این کشورها هدایت می کرد. او دارای چهار کشتی بزرگ بود، که به وسیله ی آنها سالانه با تمامی پادشاهان مشرق به تجارت می پرداخت.»
سفرنامه آبه دو دومینوس بارتلمه کاره، با وجود ایجاز، تعصبات مذهبی و گاه اغراق گویی در بیان نفوذ خود، یکی از منابع بسیار مهم برای شناخت تاریخ سیاسی، جغرافیایی و اجتماعی جنوب ایران در سده یازدهم هجری (قرن هفدهم میلادی) است. مشاهدات او از نواحی کمتر شناخته شده، بخصوص مناطق عرب نشین و بندرعباس، تصویری کم نظیر از ساختار قدرت، رقابتهای استعماری و روابط بین المللی خلیج فارس در دوره صفوی عرضه می کند. این سفرنامه را می توان یکی از ارزشمندترین آثار برای مطالعه تحولات تاریخی و جغرافیایی جنوب ایران و سواحل خلیج فارس دانست.
کتاب «سفرنامه آبه کاره در ایران» با ترجمه احمد بازماندگان خمیری در 181 صفحه توسط انتشارات سنگلج منتشر و عرضه شده است.
خلاصه اینکه همراه با قایق چاپار ایرانی ام را نیز فرستادم که از هنگامی که به بصره آمده بود همیشه همراه خودم می بردم، چون او مدت ها در ایران در خدمت هلندیان بود می ترسیدم چیزی در مورد ماموریتم برای هلندیان افشا کند. من به او تعدادی نامه برای ماموران شرکت در شیراز دادم و برای آنها نامه هایی که انگلیسی ها که نماینده شان نیز آنجاست در حلب به من دادند. در عرشه آن کشتی همه مرا یک عرب پنداشتند، چراکه من علامتی که نشان دهد فرانسوی هستم از خود بروز ندادم؛ از این رو مرا بدون هیچ ادب و تعارفی پذیرفتند.

1405/02/17

12:51:38

5.0 / 5

تگهای خبر: انتشار , اهدا , تصویر , جشن

این مطلب کادودونی را می پسندید؟

(1)

(0)

تازه ترین مطالب مرتبط

نظرات بینندگان در مورد این مطلب

نظر شما در مورد این مطلب

نام:

ایمیل:

نظر:

سوال:

= ۵ بعلاوه ۲