حسین محمودی تشریح كرد؛

نگاه ابن سینای طبیب، فیلسوف و عارف به مقوله عشق چگونه است؟

نگاه ابن سینای طبیب، فیلسوف و عارف به مقوله عشق چگونه است؟ کادو دونی: شرح نگاه ابن سینای طبیب در کتاب قانون و بعنوان فیلسوف در کتاب رساله العشق و الهیات شفا و در مقام عارف به مقوله عشق در نمط نهم اشارات و تنبیهات اشاره شده است.



به گزارش کادو دونی به نقل از مؤسسه فرهنگی شهر کتاب، ششمین نشست از مجموعه درس گفتارهایی درباره بوعلی سینا با سخنرانی حسین محمودی به «عشق از منظر ابن سینا» اختصاص داشت که چهارشنبه ۲۰ اسفند به صورت مجازی از اینستاگرام مرکز فرهنگی شهرکتاب پخش گردید. وی در این درسگفتار به معرفی سه نگاه متفاوت ابن سینا (طبیب، فیلسوف و عارف) به مقوله عشق پرداخت.
شرح نگاه ابن سینای طبیب در کتاب قانون مطرح گردیده است و در گام بعدی به شرح نگاه بوعلی بعنوان یک فیلسوف در کتاب رساله العشق و الهیات شفا و در گام بعدی نگاه بوعلی در مقام عارف به مقوله عشق در نمط نهم اشارات و تنبیهات اشاره شده است. باید این پرسش ها را در نظر گرفت که چه تعارضی بین نگاه ابن سینای طبیب و ابن سینای فیلسوف و ابن سینای عارف به مقوله عشق وجود دارد و آیا چاره ای برای آن وجود دارد. یکی از بزرگترین اندیشمندان در قرون وسطی و قرون میانه که بتوان او را بزرگترین فیلسوف در کل جهان دانست ابن سینا است برای اینکه در قرون میانه تاثیر بسیاری بر متفکران بزرگ داشته است.
پیشینه سخن ابن سینا از کجا نشأت رفته شده است؟
ابن سینا مرحله ای از تاریخ اندیشه را برای ما گزارش می کند، اگر ابن سینا امروز بود شاید تکرار سخنان پیشین را نمی کرد و سخنی به روزتر با ما در بین می گذاشت. پیشینه سخن ابن سینا در باب فلسفه و عرفان در سنت اسلامی است که باید گفت آیا اقتباسی هستند و از جای دیگری نشات گرفته اند و یا هویت استقلالی دارند و در جغرافیای جهان اسلام شکل گرفته اند. این فیلسوف خاص در کدام مرحله فکری دیدگاه داشته و چه نسبتی با متفکران قبل از خود داشته است و حکم کلی به آن نمی توان داد.
دو اشتباه ممکنست رخ دهد که هر جنبه از تفکر بوعلی را به تفکر یونانی نسبت دهیم، گویی که هیچ چیز تازه ای نیفزوده است و همان حرف ها را تکرار کرده که فیلسوفان یونان باستان گفته بودند و دیگر اینکه هرگونه تاثیرپذیری ابن سینا را از اندیشه های یونانی نفی نماییم چونکه انکارناکردنی است که تاثیر بسیار جدی و عمیقی از اندیشه یونانی پذیرفته است. به این معنا که به فلسفه اسلامی، صفت اسلامی داده می شود و بیشتر متاثر از فیلسوفان یونانی بوده است. علاوه بر تغذیه غنی و تفکر غنی که مکتب نوافلاطونی وارد جهان اسلام شده است و ما نباید گرفتار فروکاست گرایی بشویم و اندیشه های اندیشمندان را با اندیشه های یونانی تحلیل نماییم. هیچ متفکری ناگهان از خلاء نیامده است و سخن هر متفکر و اندیشمندی پیشینه داشته است و از اندیشه های اندیشمندان قبل از خود نشات گرفته است.
تاثیرپذیری ابن سینا بر دوش بزرگانی مانند ارسطو، افلاطون و فلوطین
مثالی که می تواند این مساله را روشن کند این است که شاید نگاه عوامانه به نیوتن این باشد که سیب را دیده که افتاده و گفته این جاذبه است. الکساندر پوپ شاعر معروف در باب نیوتن می گوید همه چیز و طبیعت در تاریکی فرو رفته بود و ناگاه خداوند گفت نیوتن بیاید و همه چیز روشن شد. انگار که نیوتن از آسمان و بعنوان معجزه الهی آمده و حقایق را بر ما روشن کرده است. نیوتن گفته بود من بر دوش غولانی مثل کوپرنیک، کپلر و گالیله ایستاده ام و چه بسا که ابن سینا بر دوش غولانی مانند ارسطو، افلاطون و فلوطین بایستد و ابن سینا شود و تاثیرپذیری نافی عظمت و استقلال فکری او لزوماً نیست و با گفت وگوی درونی که می آموزد در گام نخست از اندیشه های بزرگ قبل از خود نشات می گیرد و درگیر گفت وگوی درونی و منجر به زایش اندیشه نو می شود. پیشینه داشتن تفکر اندیشمندان در متفکران قبل از خود نافی ارزش و استقلال آنها نیست. آگوستین هم بر بستر تفکر ابن سینایی تمام اندیشه هایش را بنا کرد پس باید استقلال فکری او هم منتفی شود.
اندیشه افلاطون نیز پیشینه در اندیشمندان و متفکران قبل از خود مانند فیثاغورث بوده است. افلاطون از اندیشه های ایران باستان و شرق تاثیر پذیرفته است. بدین سبب به نظر می آید راه میانه آن باشد که ما ضمن این که آن اندیشه ها را انکار نکنیم ولی تفکر متفکران را فرونکاهیم. همین بحث را می توان در تصوف و عرفان اسلامی کرد که از سنت یونانی، مسیحی، هندی و بودایی تاثیر گرفته اند و در عین حال هویت مستقل خودرا نیز پیدا کرده اند.
عشق از منظر ابن سینای طبیب چگونه است؟
بخش نخست عشق از منظر ابن سینای طبیب است. کتاب ابن سینا قانون است و در فصل یازدهم به مقوله عشق پرداخته است. زکریای رازی در طب الروحانی که کتابی در حوزه پزشکی است به مقوله عشق پرداخته است و ابن سینا هم کماکان به روش طبیبان عشق را یک بیماری می داند شبیه مالیخولیا یا مانیا و… عشق بیماری وسوسه ای است و نوعی جنون از نظر ابن سینای طبیب است. عاشق در خیالات غوطه ور می شود، عاشق تصورات خیالین از معشوق دارد و منجر به این می شود که تمرکز فکری متمادی به یک شخص داشته باشد و از ابعاد دیگر عالم غفلت کند و غرق در یک شخص شود. مثل کتاب سیستماتیک در دوران خودش و در پارادایم زمانه خود که بقراطی جالینوسی است. عاشق علایمی دارد مثل فرو رفتگی چشم، پلک بر هم زدن، خنده و شوخی بسیار و… عاشق در اندوه بسیار است، نفس های بریده دارد و آه می کشد. اگر اشعار عاشقانه و یا رمانتیک بشنود متاثر می شود و در احوالاتش دگرگونی حاصل می شود. بیماری عشق می تواند به پژمردگی عاشق منجر شود، عاشق ظاهر پریشان دارد و نبض عاشق نیز نظم ندارد. نکته کلیدی عاشق این است که می توانیم نشانی از معشوق را بوسیله نبض بدون نظم بشناسیم و حتی نام او را پیدا نماییم.
برای معالجه بیماری عشق گام هایی معرفی می کنند. گام نخست پذیرش است که معشوق را بشناسیم که کیست البته به شرطی که عاشق به صراحت نگوید و پنهان کاری کند. سپس نبض عاشق را می گیریم و نام افراد را می آوریم اگر ضربان نبض، دگرگون و رنگش متفاوت شد (رنگش پرید یا گونه هایش سرخ شد) می توان نشانی از معشوق یافت. و بعد می توان نام شهر و محله و نشانی و شغل معشوق را برمبنای همین قیاس پیدا کرد. بوعلی می گوید این نظریه پردازی نیست و بارها این را امتحان کرده ام برای اینکه زمینه های تجربه گرایی در تفکر وجود دارد.
گام دوم این است که پس از پیدا کردن معشوق، عاشق و معشوق را به وصال هم برسانیم برای اینکه چاره ای وجود ندارد و می بینیم که عاشق کم کم حالش بهتر می شود و سلامت خودرا بازمی یابد و در کنار آن می توان مداواهای طبیبانه را شروع کرد، مزاجش را بررسی تا عناصر چهارگانه بدن او (سودا، بلغم، صفرا و خون) تنظیم و هماهنگ شوند. گام چهارم اینکه اگر معشوق آدم مناسبی نبوده به عشق فرد مناسب تری روی بیاورد و دل از معشوق ناشایست برکند و در این حوزه نیز پیشنهادهایی دارد که پیش عاشق از بی وفایی های معشوق بگوید؛ گاهی آتش عشق عاشقان افروخته تر می شود و باید حواسمان باشد. در این حوزه می گویند پیرزن ها را برای این بگمارید که از معشوق بدی بگوید برای اینکه سخن پیرزنان نافذتر و مقتدرتر است و بیشتر تاثیر می گذارد. همین طور مشغولیت های دیگری برای او فراهم کنید و اگر لازم شد بطور همزمان از داروهای مالیخولیا نیز می توان استفاده نمود.
مولانا در داستان نخست مثنوی «کنیزک و پادشاه» بدون اینکه نامی از بوعلی سینا ببرد از روش وی در کتاب قانون استفاده می نماید تا معشوق را پیدا کند و به روش او فرد عاشق را مداوا می کند. چرا مولانا نامی از ابن سینا در این داستان نمی برد؟ شاید به علت تفاوت مشربی بود که با او داشت چون عقل ابن سینا بیشتر مشی ارسطویی داشته و عقل مولانا افلاطونی بوده است و سبب شده دل خوشی از او نداشته باشد و شمس نیز چندان نیکو از بوعلی یاد نکرده است.
عشق از منظر ابن سینای فیلسوف چگونه است؟
بخش دوم بوعلی فیلسوف است. در الهیات شفا و در رساله العشق ابن سینا به مقوله عشق پرداخته است و ما با نگاه دیگری از عشق مواجه هستیم. عشق بنیاد هستی است و اصل اساسی موجودات (کیهان و متافیریک) عشق است که بر خطوط اصلی مکتب نوافلاطون استوار است. اینجا عشق همه حیات را دربرمی گیرد و ساری و جاری در همه مخلوقات و موجودات است. عشق همه اشیا را به حرکت درمی آورد. وقتی از همه موجودات سخن می گوییم یعنی انسان مدرن موجودات را از ریزترین تا ماهیان، کیهان، کهکشان و… را در عالم می بینیم اما در پارادایم تفکر ابن سینایی وقتی سخن از همه موجودات می گوید یک جهان نگر متفاوتی حکمفرما است. ما عنصریات، فلکیات، ماهیت، ذات، نحوه وجود موجودات جاندار و بیجان مادی، مجرد و انسان را داریم و در دل این ها جمادات، نباتات، حیوانات و انسان را داریم، سپس عالم فرشتگان و خداوند را داریم.
ابن سینا کل هویت عالم را در دو دسته می آورد: هویت مدبره و هویت غیرمدبره. مدبره آن هایی هستند که تحت تدبیر خداوند قرار دارد و غیر مدبره منحصراً در ذات خداوند است و ذات خود خداوند تدبیر جهان است. ما با دو نوع عشق مواجه هستیم: عشقی که در هویت مدبره وجود دارد و متفاوت از عشقی است که در خداوند وجود دارد که هویت غیرمدبره است برای اینکه این عشق ناشی از شوق و میل به چیزی است و خداوند فقدان چیزی نیست که شوق به داشتن چیزی داشته باشد. هر موجودی به قدر استطاعت خود مشتاق اتحاد با خیر است و به سمت خیر و جمال و زیبایی و عشق خداوند حرکت می کند. این عشق به اشتراک گذاشته است و ما تجلی خداوند را در موجودات می دانیم.
هر موجودی به حکم سرشت طبیعی خود به سمت خیر، کمال در تکاپو است و تلاش می کند کمال را جذب نماید این کمال از جایی به او عطا می شود و هر حرکتی به سمت کمال دور شدن از نقص است. نقص، شر و کمال وجود است. اگر وجود مساوی با کمال است، وجود مطلق هم مساوی با کمال مطلق است. بدین سبب هر موجودی دارای یک عشق ذاتی و جبلی است و در تمام هستی وجود دارد و همه موجودات بطور عام یکسری مسایل را مشتاق هستند مثل بقا و بطور خاص هم موجودات دنبال چیزی هستند که مناسب نوع خودشان است. عشق یک اشتیاق فطری است که خداوند در همه موجودات نهاده است و اقتضای حکمت الهی و تدبیر ربوبی برای اداره عالم است که «اگر عشق نبودی بفسردی جهان» اگر عشق نبود این جهان از حرکت بازمی ایستاد برای اینکه تزریق حرکت در جهان با نیروی عشق است.
جهان با نیروی عشق در حرکت است
بنا بگفته ابن سینا دو دسته عشق داریم: عشق طبیعی که مربوط به موجودات بسیط (جمادات و نباتات) می شود و عشق اختیاری نیز در رابطه با حیوانات و انسان هاست. در عشق اختیاری فرد عاشق امکان صرف نظر از معشوق را دارد (اگر بییند مضرات آن بیشتر است) اما در عشق طبیعی هیچ آگاهی وجود ندارد و حرکت قانون وار است بدون اینکه هیچ اختیاری در آن باشد. در موجودات بسیط، اول ماده است. سپس عشق ماده به صورت است و عشق صورت جماد را از دست می دهد. جمادات اشتیاق رسیدن به جایگاه طبیعی (عناصر چهارگانه) خودرا دارند و جمادات طبیعی هم تلاش می کنند به اصل خود برگردند همان گونه که آتش رو به بالا حرکت می کند.
مرتبه اول موجودات بسیط است، مرتبه دوم جمادات، مرتبه سوم نباتات است که برمبنای سه قوه (غاذیه، نامیه و مولده) عشق آنها تعبیر می شود. بخش چهارم حیوانات هستند که برمبنای چهار جز عشق آنها تعریف می شود: نخست حس ظاهری، حس باطنی که تخیلات هر موجودی به سمت کسی است که نشاط آور است. قوه غضبیه که غلبه یافتن بر دشمن و پرهیز از ذلت و برتری یافتن است و قوه شهویه که تولید مثل است و در حیوانات وجود دارد و این بوسیله مقاربت جنسی اتفاق می افتد.
انسان موجودی است که هم جماد و نبات (قوای حیوانی: غضبیه و شهویه)، قوه ناطقه و هم فرشته است و روحی از عالم بالا دارد. انسان بواسطه نفس ناطقه معرفت به تصورات والا دارد و می تواند عشق به مقولات برتر داشته باشد. حیوان طبق غرایض عمل می کند همانطور که سنگ سقوط می کند و آتش به بالا می رود. هیچ جدالی در درون حیوان وجود ندارد اما در انسان جدال و دوگانگی است که منجر به جنگ و جدال درونی می شود. یک بخش نفس حیوانی است که به دنبال شهوت و عشق های پست است و سپس نفس ناطقه ای که مربوط به عالم علوی است و عشق عفیف را به وجود می آورد.
عشق عفیفانه پلی است برای عشق حقیقی
انواع عشق های انسانی از دید ابن سینا به عشق مجازی و حیوانی تقسیم می شود که فریفته رنگ و لعاب ظاهری می شود و به دنبال لذت های جسمانی است و اگر اسیر این عشق شود تا حدی مستحق ملامت و سرزنش است اما عشق عفیف شیفته خلق و خو، آداب و اخلاقیات و کمالات روحی معشوق می شود، ملاحظات عقلانی دارد و از شهوت پرهیز می کند و شائبه شهوت در این عشق ورود نمی نماید. این عشق صورت های زیبایی دارد و از شهوت پرهیز می کند که به آن عشق ظرفا، عشق جوانمردانه، عشق خاکسار و یا معنوی می گویند و عشق افلاطونی نیز نامیده می شود. در دوره هایی از قرن ۱۲ تا ۱۶ در کشورهای فرانسه و ایتالیا و تعدادی از کشورهای اروپایی عشق شهسوارانه وجود داشت که شباهت به عشق عفیف دارد. عاشقی که شعر می سراید و نوازندگی می کند و به دنبال وصال جسمانی با معشوق نیست و نشان دهنده عشق عفیف است. انسان صورت زیبا را دوست دارد نه برای نگاه شهوانی و حیوانی بلکه به اعتبار عقلش و شرط این عشق، عفت ورزیدن است. منشا این عشق لطافت نفسی است که انسان ها دارند و می توان آنرا عشق ظریف و عفیف بنامیم. عشق نفسانی پلی است برای عشق عفیف و عشق عفیفانه پلی است برای عشق حقیقی.
هم انسان قوه غاذیه دارد و هم حیوان. حیوان هنری با عنوان درست کردن غذا ندارد می درد و می خورد و این قوه در انسان شکل برتری پیدا می کند و خلق هنر می کند حتی در مناسبات جنسی نیز می توان این سبک را بیان کرد برای اینکه ناشی از این است که انسان مرتبه بالاتری دارد. عشق باید فضایل عالی را در انسان به وجود بیاورد. هر چه برای انسان نافع باشد به سمتش گرایش دارد و فضیلت برای انسان نافع است و هنگامی که به فضیلت معرفت پیدا کند به آن هم شایق و عشق می شوم. منشا همه فضایل هم خداوند است و انسانی که معرفتش را طی نماید چاره ای ندارد که عاشق خداوند شود. انسانی که عاشق خداوند می شود تشبه و تقرب به او می جوید.
مرتبه پایانی پس از افلاک و صور عقلیه خداوند است و این یک عشق حقیقی است. در اینجا خدا عاشق است و هم معشوق. وجود از دید ابن سینا مساوی با عشق است و والاترین عشق، عشق خدایی است. هر نظریه که بتواند کل مرتبه هستی را با یک متافیزیک و فرمول توضیح بدهد و این متافیزیک از دید ابن سینا عشق است. هر نظریه که به عشق الهی بپردازد نوعی عرفان است، عرفان جایی اتفاق می افتد و تعلیم می دهد که عرفان ابن سینا را ما می توانیم عرفان غیردینی بنامیم برای اینکه بر مسائل متافیزیک و فلسفی استوار شده است. انتقادهایی نیز بر دیدگاه ابن سینا وارد است غزالی و ملاصدرا و دیگران که در مقام نگاه تطبیقی و بیان نگاه های منتقدین نیستیم.
عشق از منظر ابن سینای عارف چگونه است؟
بخش سوم ابن سینای عارف است. ابن سینا در نمط نهم اشارات، اندیشه های عرفانی را بیان کرده است. وی نگاه متافیزیک عشق را در رساله العشق و اشارات گفته بود و در این بخش آثار و احوال و نتایج عشق را می گوید که می تواند جذاب باشد. عشق عفیفانه چه نتایجی دارد بر احوال عارف و عاشق؟ نخست زدودن خشونت از روح است که انسان عشق و روح لطیف پیدا می کند و رقت قلب می یابد و احساس شفقت به همه موجودات پیدا می کند. نکته دوم رهایی از علایق و دلبستگی های دنیوی و ترک علایق جسمانی است و این خصالی است که در عاشق به وجود می آید؛ همیشه خوشرو است و شما وی را عبوس نمی بینید و تواضع و فروتنی در او دیده می شود و کوچک را بزرگ می شمارد. اندوه در این انسان راه ندارد و به همه شفقت دارد. ایجاد تمرکز وحدت بر معشوق که این خصلتی است که در عاشق به وجود می آید.
ابن سینا بین عشق و هوس تفاوت قائل می شود. هوس چندگانه پرست است و بدین سبب نیروهایش پخش می شود و سطحی باقی می ماند اما عشق در تقابل با هوس آن چیزی است که یگانه پرست است و متمرکز و عمیق می شود. بدین سبب بین عشق و هوس تفاوت وجود دارد: هوس چندگانه پرست و پخش کننده نیروها و سطحی است. عشق یگانه پرست و متمرکز کننده نیروها و عمیق است. عشق یک توجه هوشیارانه و انقباض توجه است.
ابن سینای طبیب عشق را بیماری می دانست، ابن سینای فیلسوف عشق را بنیاد هستی می دانست و ابن سینای عارف عشق را سبب این می دانست که تعالی روحی پیدا کند و متخلق به اخلاق حسنه و نیکویی شود. تعارضی در این جا وجود دارد. چاره نخست این است که بگوییم تعارض داشته است. دوم این که این اشتراک لفظ است و در کتاب قانون عشق را به معنایی به کار برده است که ربطی به این عشق ندارد و وقتی مراتب عشق را بیان نماییم گویی تعارضی وجود ندارد. عشق بیمارگونه که در کتاب طب و قانون ابن سینا گفته شده است انواع عشق انسانی است و در دل این سلسله مراتب می گنجد. اگر عشق شکل عفیفانه پیدا کند ستودنی می شود و شکل الهی و عارف گونه پیدا می کند و جوهره آن چیزی بوده که آنرا تمرکز و توجه می نامیم که می تواند توجه به معشوق اول و معشوق حقیقی باشد.


منبع:

1399/12/24
12:38:38
0.0 / 5
1088
تگهای خبر: تولید , رمان , زیبایی , سلامت
این مطلب را می پسندید؟
(0)
(0)
تازه ترین مطالب مرتبط
نظرات بینندگان در مورد این مطلب
نظر شما در مورد این مطلب
نام:
ایمیل:
نظر:
سوال:
= ۱ بعلاوه ۳
کادو

كادو دونی

فروش انواع کادو

kadodooni.ir - حقوق مادی و معنوی سایت كادو دونی محفوظ است